περίληψη

1. Τι είναι περίληψη;
Είναι ο εντοπισμός, μέσω αφαιρετικής διαδικασίας, των ουσιωδών στοιχείων της δομής του κειμένου, αφού παραλειφθούν τα επουσιώδη και η σύνδεση τους σε ένα νέο πιο σύντομο κείμενο, που θα αποδίδει πλήρως το νοηματικό περιεχόμενο του αρχικού κειμένου (δομή – αποδεικτικούς στόχους).
2. Που βασίζεται η περίληψη;
Η ικανότητα για τη δημιουργία μιας περίληψης, βασίζεται στην γνωστή καταγραφής σημειώσεων από ένα κείμενο είτε με μορφή ενοτήτων – πλαγιότιτλων, είτε με τη μορφή γενικής διάρθρωσης – πλάνου του κειμένου.
Η τεχνική αυτή μας βοηθά να κατανοούμε σε βάθος το κείμενο, επιλέγοντας τα πιο νοηματοφόρα στοιχεία του που διαμορφώνουν άλλωστε τη δομή και τους στόχους του. 

3. Πώς προετοιμάζεται η περίληψη;
Α. Διαβάζουμε μια φορά προσεχτικά το κείμενο, υπογραμμίζοντας τις διαρθρωτικές – συνδετικές λέξεις* που θα μας βοηθήσουν στη διαμόρφωση της διάρθρωσης – διαγράμματος του κειμένου.
* Διαρθρωτικές λέξεις είναι οι λέξεις που ενώνουν μικρότερα ή μεγαλύτερα μέρη του λόγου και με τις οποίες δηλώνεται:
 Το αίτιο – αποτέλεσμα: επειδή, γιατί, διότι, έτσι, γι’ αυτό το λόγο κ. λ. π.
 Η αντίθεση – εναντίωση: αλλά, όμως, ωστόσο, από την άλλη πλευρά κ. λ. π.
 Η χρονική σχέση: ύστερα, προηγουμένως, εντωμεταξύ κ. λ. π.
 Όρος, προϋπόθεση: αν, εκτός αν, σε περίπτωση που, κ. λ. π.
 Η επεξήγηση: με άλλα λόγια, δηλαδή, για να γίνω σαφέστερος κ. λ. π.
 Η έμφαση: είναι αξιοσημείωτο, θα ήθελα να τονίσω κ. λ. π.
 Το παράδειγμα: π. χ. , λ. χ., για παράδειγμα, κ. λ. π.
 Η απαρίθμηση επιχειρημάτων, η εισαγωγή καινούριας ιδέας: πρώτο… δεύτερο, καταρχήν, τελικά, το επόμενο θέμα κ. λ. π.
 Η δοσμένη διάρθρωση του κειμένου: το άρθρο μπορεί να χωριστεί σε…δύο μέρη, αρχικά κ. λ. π.
 Το συμπέρασμα: για να συνοψίσουμε, συγκεφαλαιώνοντας, συμπερασματικά κ. λ. π

Β. Στην δεύτερη ανάγνωση, προσπαθούμε, να χωρίσουμε το κείμενο σε νοηματικές ευρύτερες ενότητες, που συνθέτουν τη δομή του κειμένου στις οποίες δίνουμε πλαγιότιτλους υπογραμμισμένους.
Γ. Σε κάθε νοηματική ενότητα ελέγχω τις παραγράφους με τον ακόλουθο τρόπο:
1. Καταγράφω το θέμα που παρουσιάζεται στη θεματική περίοδο.
2. Διακρίνω – υπογραμμίζω και σημειώνω στο πλάι τα σημαντικά σχόλια που αφορούν το θέμα της παραγράφου, χρησιμοποιώντας στην καταγραφή μου λέξεις κλειδιά του συγγραφέα τα οποία βάζω σε εισαγωγικά.

Δ. Όταν γίνεται σύγκριση, καθορίζουμε τα συγκρινόμενα αντικείμενα – θέματα – έννοιες καθώς και τα διαφορετικά σχόλια που γίνονται για το καθένα.
4. Πώς γράφεται η περίληψη
Ακολουθώντας τις σημειώσεις που κρατήσαμε στα πλάγια του κειμένου δηλαδή (βασική δομή ενοτήτων, επιμέρους σημαντικά σχόλια κάθε μιας ενότητας) προσπαθούμε να τις συνθέσουμε σε γραπτό κείμενο, προσθέτοντας εισαγωγικές φράσεις και ρήματα σύνδεσης.

Εισαγωγικές φράσεις: - Ο συγγραφέας στον πρόλογο…
- Το κείμενο αρχίζει με μια εισαγωγή…
- Το πρώτο (δεύτερο, τρίτο…) θέμα που αναπτύσσει αφορά / διαπραγματεύεται…
- Το θέμα που αναπτύσσεται σε πρώτο επίπεδο…
- Στη συνέχεια παρουσιάζει και την άποψη ότι…
- Σε δεύτερο επίπεδο ο συγγραφέας κρίνει σκόπιμο να…
- Δεν παραλείπει, βέβαια, να τονίσει / να αναφέρει…
- Τέλος, ο συγγραφέας καταλήγει…
- Τοποθετείται τελικά / συμπερασματικά λέγοντας… και άλλες παρόμοιες.

Ρήματα σύνδεσης: - παρουσιάζει - διεισδύει
- αναφέρει - προσεγγίζει
- αναφέρεται - πλησιάζει το πρόβλημα
- κρίνει - συντάσσεται με την άποψη - συγκρίνει - συμφωνεί με την άποψη
- διακρίνει - αντιτάσσεται με την άποψη
- επισημαίνει - διαφωνεί με την άποψη
- τονίζει - καταδικάζει την άποψη / θέση
- σημειώνει - είναι υπέρμαχος
- σχολιάζει - είναι αντίθετος
- αναπτύσσει
- πραγματεύεται
- αναλύει και άλλες παρόμοιες
5. Τι πρέπει να προσέχουμε όταν γράφουμε την περίληψη;
Κατά τη συγγραφή μιας περίληψης πρέπει να προσέχουμε τα εξής στοιχεία:
1. Πρέπει να παρουσιάζουμε με πιστότητα τις ιδέες του κειμένου ώστε να αποδώσουμε το νόημα του.
2. Δεν πρέπει να προσθέτουμε προσωπικές απόψεις καθώς και οποιαδήποτε κριτική που είναι φυσικό να αλλοιώνει το αρχικό κείμενο.
3. Δεν σχολιάζουμε, απλά καταγράφουμε συνοπτικά τις ιδέες του κειμένου.
4. Αποφεύγουμε την υπερβολική γενίκευση, δίνοντας σε σωστή αναλογία τις γενικές θέσεις και τα παραδείγματα.
5. Δεν μεταφέρουμε – αντιγράφουμε μεγάλες φράσεις του κειμένου, αλλά αποδίδουμε με δικά μας λόγια το νόημα κρατώντας μόνο τις λέξεις – κλειδιά (με ιδιαίτερο νοηματικό βάρος) του συγγραφέα τις οποίες βάζουμε σε εισαγωγικά.
6. Η περίληψη δεν πρέπει να είναι ένα μηχανιστικό κείμενο, αλλά να έχει ποιότητα ως προς το χρησιμοποιούμενο λεξιλόγιο, την επιλογή εκφράσεων και τη συνολική μορφή (συντακτικό – ορθογραφία – καλλιγραφία – στίξη) που παρουσιάζει.
6. Πόση πρέπει να είναι η έκταση της:
 Η έκταση της περίληψης ποικίλλει και δεν είναι σταθερή.
 Ωστόσο στην πραγματικότητα εξαρτάται από διάφορους παράγοντες:
Α. έκταση αρχικού κειμένου: πολλοί υποστηρίζουν ότι πρέπει η περίληψη να είναι το 1/3 του αρχικού κειμένου.
Β. ποιότητα ύφους: αν το κείμενο είναι μεστό σε νοήματα ή πιο χαλαρά γραμμένο με πολλά παραδείγματα.
Γ. σκοπός για τον οποίο γράφουμε την περίληψη: π. χ. απόδοση μόνο των βασικών στοιχείων της δομής ή απόδοση του γενικότερου νοήματος του κειμένου.

7. Πώς διαμορφώνεται η περίληψη ενός κειμένου:
 Διαβάζουμε προσεχτικά ολόκληρο το κείμενο και επισημαίνουμε το νοηματικό του κέντρο, το βασικό θέμα προβληματισμού του συγγραφέα. Αυτό μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε ως αρχή περίληψης. Συνήθως το νοηματικό κέντρο βρίσκεται στον τίτλο του κειμένου, στον πρόλογο του ή και στην αρχή του κυρίου μέρους. Αν όχι, τότε εξάγεται ως συμπέρασμα από όλο το κείμενο.
 Στη συνέχεια κρατούμε σημειώσεις σε κάθε παράγραφο του κειμένου: επισημαίνουμε τις πιο σημαντικές λεπτομέρειες – τα κύρια στοιχεία της: φράσεις ή λέξεις – κλειδιά. Έτσι, βρίσκουμε και το θέμα της →πλαγιότιτλους παραγράφου. Συνήθως το θέμα – πλαγιότιτλος βρίσκεται στη θεματική περίοδο της παραγράφου.
 Έπειτα , χρησιμοποιώντας τον πλαγιότιτλο και τις πιο σημαντικές λεπτομέρειες κάθε παραγράφου, αποδίδουμε με δικές μας σύντομες φράσεις συνοπτικά την κάθε παράγραφο. Η σύνθεση που προκύπτει από αυτήν την εργασία κατά παράγραφο αποτελεί το κείμενο της περίληψης.

 Αν χρησιμοποιήσουμε μόνο τους πλαγιότιτλους κάθε παραγράφου →συνοπτική περίληψη.
 Αν χρησιμοποιήσουμε και τις πιο σημαντικές λεπτομέρειες →εκτενής περίληψη.

ΟΔΗΓΙΕΣ
Α. Τι πρέπει να θυμόμαστε:
 Μπορούμε να κάνουμε αναφορά στο συγγραφέα, αν έχουμε σκοπό να επισημάνουμε το σκοπό, το θέμα που αναλύει. Π. χ. «Ο συγγραφέας στο άρθρο του αναλύει τις διαφορές διαφήμισης και προπαγάνδας».
 Κατά κανόνα η περίληψη γράφεται σε τρίτο πρόσωπο (Ο συγγραφέας… αναλύει…)
 Χρησιμοποιούμε ενεργητική σύνταξη, όταν επιθυμούμε να προβάλουμε το υποκείμενο, το πρόσωπο που δρα, δηλαδή υποκείμενο είναι ο συγγραφέας. Βλέπε το προηγούμενο παράδειγμα..
 Χρησιμοποιούμε την παθητική σύνταξη, όταν προβάλλουμε το αποτέλεσμα της ενέργειας του υποκειμένου. Τότε υποκείμενα γίνονται οι έννοιες του κειμένου και παραλείπεται η αναφορά στο υποκείμενο, δηλαδή το συγγραφέα. Π.χ. «Στο άρθρο αυτό αναλύονται οι διαφορές προπαγάνδας και διαφήμισης». Αποκτά ποικιλία η πλοκή του λόγου: μεταβάλλεται σε υποκείμενο η έννοια που συνήθως παριστάνεται ως αντικείμενο, εφόσον αυτή κρίνεται το κύριο στοιχείο της πρότασης δεν ονομάζεται ρητά το υποκείμενο, όσες φορές κανείς δε θέλει ή δεν μπορεί να το ονομάσει, όπως συμβαίνει αυτό πολλές φορές με τα απρόσωπα ρήματα (Ιονίζει, αστράφτει…) που δηλώνουν απλώς το συμβάν χωρίς να το συσχετίζουν με το υποκείμενο.

Β. Τι πρέπει να αποφεύγουμε:
 Το σχολιασμό, την επιδοκιμασία ή την αποδοκιμασία μας για τις θέσεις του κειμένου.
 Την αναλυτική αναφορά σε παραδείγματα και σε δευτερεύοντα στοιχεία, κάνοντας μια συνοπτική αναφορά σε αυτά: π. χ. «Ο συγγραφέας τεκμηριώνει με παραδείγματα την ανισότητα του άντρα και της γυναίκας στον εργασιακό χώρο και ειδικότερα τη μειωμένη δυνατότητα της γυναίκας για επαγγελματική ανέλιξη».
 Την αυτούσια μεταφορά φράσεων του συγγραφέα. Αν χρειαστεί να μεταφέρουμε μια ολόκληρη φράση χωρίς αλλαγή, τη δίνουμε σε εισαγωγικά. Αυτό δε σημαίνει ότι δε χρησιμοποιούμε λέξεις του κειμένου. Τις διανθίζουμε όμως και με συνώνυμες άλλων λέξεων του κειμένου, με δικές μας μικρές φράσεις, με διαρθρωτικές – συνδετικές λέξεις και έτσι, ούτε προδίδουμε το πνεύμα του συγγραφέα ούτε τον μιμούμαστε και τον αντιγράφουμε απόλυτα.
 Την υπερβολική αφαίρεση και γενίκευση, παραλείποντας ουσιώδη στοιχεία.
 Την περιφραστική έκφραση.
 Τις εκφράσεις με καλολογική σημασία, π. χ. παρομοιώσεις, μεταφορές, κοσμητικά επίθετα κ. λ. π.
 Εκφράσεις που συμπληρώνουν το κύριο νόημα για λόγους έμφασης κ. λ. π. όπως ρητορικές ερωτήσεις κ. α.

8. Τι φωνής είναι τα ρήματα σύνδεσης στην περίληψη ενεργητικής ή παθητικής:
Α) Τα ρήματα σύνδεσης στην περίληψη μπορεί να είναι ενεργητικής φωνής όταν θέλουμε να υπερτονίσουμε το έργο που επιτελεί ο συγγραφέας, οπότε το αναφέρουμε ως υποκείμενο στις φράσεις μας.
Π. χ. Στην εισαγωγή ο συγγραφέας θέλει να αναλύσει την έννοια του επιχειρήματος και την σύνδεση του με την έννοια του λόγου.
Β) Τα ρήματα σύνδεσης στην περίληψη μπορεί να είναι παθητικής φωνής όταν θέλουμε να γενικεύσουμε τις απόψεις του συγγραφέα καθώς δεν αντικατοπτρίζουν μόνο την προσωπική του άποψη, αλλά μια γενικότερη κοινωνική θέση.
Π. χ. Στην εισαγωγή αναλύεται η έννοια του επιχειρήματος και γίνεται η σύνδεση της με την έννοια του λόγου.

ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΦΡΑΣΗ
1. Εκφραστική ανακρίβεια
Π. χ. →«Θα πρέπει να τονιστεί η συμμετοχή του θεσμού της οικογένειας που συμβάλλει στο πρόβλημα» αντί του «θα πρέπει να τονιστεί η συμμετοχή του θεσμού της οικογένειας, της οποίας η λανθασμένη λειτουργία…».
2. Ασάφεια
Π. χ. →η χρήση εννοιών όπως: καλό, κακό, σωστό, λάθος
3. Αοριστολογία
Π. χ. «Έχουν ήδη αρχίσει κάποιες προσπάθειες για ένα καλύτερο αύριο».
4. Μακροπερίοδος λόγος
5. Λογοτεχνισμός
6. Αδόκιμες για το γραπτό λόγο λέξεις – φράσεις
Π. χ. →Ρίχνω το επίπεδο → (αντί) υποβιβάζω
Να παρθούν μέτρα →να ληφθούν
Χαζοκούτι →τηλεόραση
7. Επανάληψη λέξεων
8. Ακυριολεξία- λανθασμένη σημασιολογία χρήση λέξεων
9. Αλλαγή προσώπου – ασυμφωνία αριθμών
10. Πλεονασμός
Π. χ. → «σήμερα, ο σύγχρονος άνθρωπος…»
11. Απολυτότητα στη διατύπωση – κινδυνολογία
Π. χ. → «κανείς δεν θέλει την ειρήνη»
12. Παρενθέσεις, Συντομογραφίες, Αριθμητική σύμβολα
13. Συχνά λάθη ορθογραφίας
Διακήρυξη, κήρυγμα
Μήνυμα
Δίλημμα
Επηρεάζω – επήρεια – επιρροή
Άμεσος – έμμεσος
Ωφελώ – ωφέλεια – ωφελιμισμός / οφείλω – όφελος
Άλλωστε – άλλοτε
Επανειλημμένα
Εύνοια – έννοια
Συνδυασμός
Παράλειψη – επανάληψη
Έλλειψη – ελλιπής
Υγεία – υγιής
14. Απαριθμήσεις (εξής: …) – Κατηγοριοποιήσεις (α…β…)
15. Α & Β ενικό πρόσωπο, Β πληθυντικό πρόσωπο
16. Ευθείες ερωτήσεις
17. «Πρέπει»
ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΟΥΝ ΤΟ ΠΡΕΠΕΙ:
Είναι ανάγκη, κρίνεται αναγκαίο, προβάλλει επιτακτικό το αίτημα, είναι / κρίνεται απαραίτητο, καλό είναι, χρήσιμο είναι, επιβάλλεται, αρμόζει, χρειάζεται, καθήκον – υποχρέωση αποτελεί.
ΑΡΧΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ:
Πρωταρχική αιτία, η ρίζα του φαινομένου κυρίως βρίσκεται, στη διαμόρφωση του… σημαντικότατο ρόλο διαδραματίζεται, η βασικότερη αιτία του φαινομένου είναι…
ΑΡΧΗ ΣΥΝΕΠΕΙΩΝ:
Βασική συνέπεια όλων αυτών είναι, οι πρώτες συνέπειες αυτού διαφαίνονται, επόμενο λοιπόν είναι, απόρροια αυτών είναι…
ΣΥΝΔΕΣΗ ΟΜΟΙΩΝ ΟΡΩΝ:
Εκτός από αυτό, επιπλέον, ακόμα, επίσης, αξίζει να τονιστεί ότι, οφείλουμε ακόμη, να επισημάνουμε ότι, το κυριότερο όμως απ’ όλα είναι, χρειάζεται επίσης να σημειωθεί ότι, εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι, θα ήταν παράλειψη να μην τονίσουμε ότι, αξίζει επιπλέον να αναφερθούμε στο γεγονός ότι…
ΑΡΧΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ ΓΕΝΙΚΑ:
Είναι γεγονός ότι, είναι φανερό, χωρίς αμφιβολία, αναντίρρητα, είναι αναμφισβήτητο ότι, αξίζει ακόμη να σημειωθεί αποτελεί κοινό τόπο η άποψη πως, δεν μπορεί κανείς να διατυπώσει αντίρρηση σε ότι, αποτελεί πραγματικότητα το γεγονός, αναμφίβολα, παράλληλα.
ΑΡΧΗ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ:
Για να αρθεί το φαινόμενο, χρειάζεται πρώτα, πρωταρχικό τρόπο αντιμετώπισης αποτελεί, είναι επιτακτική ανάγκη λοιπόν, ο βασικότερος τρόπος επίλυσης του προβλήματος είναι, το φαινόμενο θα αντιμετωπιστεί ριζικά αν. 

Σημειώσεις - Περίληψη: Προτεινόμενο σχέδιο διδασκαλίας απο το Παιδ. Ινστιτούτο

ΦΟΡΜΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ: Έκφραση-Έκθεση
ΤΑΞΗ: Β΄Λυκείου
ΕΝΟΤΗΤΑ/ΕΣ: Σημειώσεις - Περίληψη
ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: Κώστας Αγγελάκος ,φιλόλογος στο Τμήμα Επιμόρφωσης του Π.Ι.

1. Σκοπός:
Να ασκηθούν οι μαθητές στην αφαιρετική διαδικασία με την οποία κρατούμε τα ουσιώδη και παραλείπουμε τα επουσιώδη.

2. Διδακτικός στόχος:
Να εθιστούν οι μαθητές στη γραφή ενός πυκνού και λιτού κειμένου, της περίληψης.


3. Διδακτική προσέγγιση: Επικοινωνιακή. Γι’ αυτό η εκφώνηση της εργασίας για γραφή μιας περίληψης πρέπει να εντάσσεται σε επικοινωνιακό πλαίσιο, να έχει πάντα αποδέκτη.

4. Μέσα διδασκαλίας-υλικά-προϋποθέσεις:
Κείμενα δόκιμων συγγραφέων ή άρθρα από τον ημερήσιο ή περιοδικό τύπο.

5. Δομή μαθήματος:
Δίνεται για επεξεργασία το κείμενο του Α . Τερζάκη “Η αξία του βιβλίου”.

Η αξία του βιβλίου
Το παρόν και το μέλλον του βιβλίου είναι το παρόν και το μέλλον του πολιτισμού μας στο σύνολό του, πνευματικού και μη (θα έλεγα «αντιπνευματικού»). Το παρόν το ζούμε όλοι μας. Για το μέλλον είμαι ανήσυχος, δεν το κρύβω.
Πιστεύω στο βιβλίο. Υπάρχουν άνθρωποι στον τόπο μας (μήπως οι πιο πολλοί;) που νομίζουν πως οποιοδήποτε διάβασμα είναι το ίδιο. Λάθος τραγικό: η εφημερίδα σε πληροφορεί, το βιβλίο σε διαμορφώνει. Ο ελληνικός λαός είναι εφημεριδοδίαιτος, νομίζει πως με τ’ αναγνώσματα του ημερήσιου Τύπου επιπλώνει τον εσωτερικό του χώρο. Το βιβλίο έχει άλλη αρετή – γι’ αυτό και ο Ρωμιός του πεζοδρομίου τ’ αποφεύγει, όπως ο διάβολος το λιβάνι. Ακούτε να σας λένε, κατά προτίμηση οι εκπρόσωποι της μέσης τάξης, που είναι και η πιο υπεύθυνη, γιατί περνάει για ηγετική τάξη: «Πού καιρός για διάβασμα». Έχουν, όμως, όλοι τους αμέτρητο καιρό να χαρτοπαίζουν μετά μανίας τις νύχτες ως τα χαράματα στα σπίτια τους, στις εκδρομές, όπου κουβαλιόνται, για να φάνε και να χαρτοπαίζουν.
Δεν είναι τυχαίο που είμαστε λαός κοινωνικά ακέφαλος. Το σχολείο κάνει αντιπαθητικό το διάβασμα, η αστική τάξη το παρατάει σε εκείνα τα μέλη της, που κατά βάθος τα θεωρεί «βλαμμένα». Ευτυχώς που υπάρχουν νέοι που διαβάζουν, διψάνε για απαντήσεις σε μεγάλα προβλήματα, πολύ περισσότεροι παρά στη μεσοπολεμική εποχή. Αυτό είναι το μόνο παρήγορο. Αλλά ποιος τους κατευθύνει;
Είπα για το μέλλον πως είμαι ανήσυχος. Όχι γιατί εγώ περνάω μαζί με τον καιρό μου, αλλά γιατί βλέπω να ορθώνονται τα υποκατάστατα του βιβλίου: τηλεόραση, κινηματογράφος, ραδιοφωνικές σκηνές και αναγνώσματα, ποιος ξέρει ποια άλλα δισκία Τέχνης, που θα επινοήσει η τεχνολογία- δηλαδή το επιχειρηματικό κεφάλαιο-για να αποκοιμίζει το πνεύμα και να διεγείρει τις αισθήσεις. Πώς θα αντιπαλαίει το βιβλίο; Όμως, μονάχα με ένα βιβλίο στο χέρι, συγκεντρωμένος σε μια γωνία, βρίσκεται κανένας ενώπιος ενωπίω, μόνος αντίκρυ στη συνείδησή του, σε συνάφεια με το νου του, που, θέλοντας και μη, αρχίζει και αυτός να ψελλίζει, να ζωντανεύει, να οραματίζεται. Τα μηχανικά μέσα στομώνουν το νου, το βιβλίο τον ακονίζει.
Αλλά βαίνουμε προς το ιδανικό του ελάσσονος κόπου. Ω, τι παρεξήγηση η απαλλαγή του ανθρώπου από την υλική ανάγκη! Ποιος θα το έλεγε πως θα καταλήξει στην απαλλαγή του από την ανθρωπιά του, από τη δίψα της ψυχής;
ΑΓΓ.ΤΕΡΖΑΚΗΣ


1ο βήμα: Μελέτη του κειμένου, καταγραφή των λεπτομερειών σε τέσσερις φάσεις:
(α) Προσεκτική ανάγνωση.
Εντοπισμός άγνωστων λέξεων – στοιχείων, σύλληψη του νοηματικού κέντρου του κειμένου.
(β) Δεύτερη ανάγνωση για παρακολούθηση (υπογράμμιση – αρίθμηση) της σειράς των ιδεών – επιχειρημάτων.
(γ) Εύρεση και γραφή των λεπτομερειών, μέσω της τεχνικής της υπερδομής* του κειμένου αξιοποιώντας ταυτόχρονα και την τεχνική των πλαγιότιτλων.
*υπερδομή του κειμένου: τα βασικά χαρακτηριστικά-στοιχεία του κειμένου, τα οποία συναρμολογούνται με συγκεκριμένη διάταξη και μας δίνουν την εσωτερική αρχιτεκτονική δομή του κειμένου.


Η δομή του κειμένου
• Εισαγωγή: Ανησυχία για το μέλλον του πνευματικού πολιτισμού λόγω της μείωσης αυτών που διαβάζουν βιβλία.
• Λανθασμένη άποψη: Κάθε είδους διάβασμα είναι το ίδιο εφημερίδα πληροφορεί
βιβλίο διαμορφώνει
Πρόφαση: η έλλειψη χρόνου.
Αντίφαση: χαρτοπαίζουν, κάνουν εκδρομές.
• Παράγοντες (Αίτια) το σχολείο κάνει αντιπαθητικό το διάβασμα
αστική τάξη δεν ασχολείται, θεωρεί βλαμμένους όσους ασχολούνται.
Εξαιρέσεις: νέοι που προβληματίζονται αλλά δεν έχουν καθοδηγητές.
• Στοιχεία που απειλούν το διάβασμα (Αίτια-κίνδυνοι): ΜΜΕ
ό,τι έχει σχέση με το εμπόριο-τεχνολογία

Αποτέλεσμα – σκοπός νάρκωση πνεύματος
διέγερση αισθήσεων
Το βιβλίο (Η αξία του) ακονίζει το νου
εξάπτει τη φαντασία
δίνει συνείδηση-όραμα

• Επίλογος: Η ιδεολογία του «ελάσσονος κόπου» κινδυνεύει να οδηγήσει τον άνθρωπο στην αδιαφορία για την καλλιέργεια της ψυχής του.


2ο βήμα: Επιλογή των στοιχείων που είναι χρήσιμα στην περίληψη.
Καταστρώνω το σχεδιάγραμμα της περίληψης.

Η καταγραφή των σημειώσεων δε σημαίνει ότι όλο αυτό το υλικό
θα χρησιμοποιηθεί στην περίληψη. Γι΄ αυτό χρειάζεται προσοχή στη
διάκριση των αναγκαίων στοιχείων από τα περιττά. Αυτό προϋποθέτει
την οργάνωση των σημειώσεων - πλαγιότιτλων σ΄ ένα σχεδιάγραμμα
με τη γνωστή δομή μιας παραγράφου:

α. Θεματική πρόταση: Αναφέρεται το θέμα του κειμένου και η κεντρική του ιδέα ( η οποία είναι δική σας και όχι μια τυχαία επιλογή σημείων του κειμένου).
β. Λεπτομέρειες: Καταγραφή των σημαντικότερων σημειώσεων- πλαγιότιτλων ακολουθώντας πιστά το κείμενο που συνοψίζετε.
γ. Κατακλείδα: Τελικό συμπέρασμα - Κατάληξη

3ο βήμα: Γράφω την περίληψη

1. Ακολουθώ προσεκτικά το σχεδιάγραμμα της περίληψης.

2. Θυμάμαι ότι η περίληψη δεν είναι το ίδιο το κείμενο αλλά πιο
σύντομο ( το 1/3 ; ) και αποτελεί δική μου εργασία, η οποία δεν
πρέπει να προδίδει το πνεύμα του συγγραφέα.

3. Αποφεύγω την υπερβολική γενίκευση και αφαίρεση. Ακολουθώ ορισμένες τεχνικές πύκνωσης.:
• Απαλοιφή ονοματικών ή άλλων προσδιορισμών.
• Αντικατάσταση υπωνύμων από το υπερώνυμό τους (π.χ. βιβλία, τετράδια, τσάντες κ.λπ = σχολικά είδη).
• Αντικατάσταση μιας περιόδου από τη λεκτική πράξη.
• Αντικατάσταση μιας σειράς ενεργειών από μια φράση που επιγράφει την όλη πράξη.

4. Δεν προσπαθώ να μιμηθώ το ύφος του συγγραφέα αλλά υιοθετώ
ένα διαφορετικό ύφος με καθαρά Πληροφοριακό Χαρακτήρα.

5. Χρησιμοποιώ την ενεργητική φωνή όταν τονίζεται ο συγγραφέας και την παθητική όταν δίνεται έμφαση στο κείμενο-στο αποτέλεσμα της ενέργειας του υποκειμένου.

6. Χρησιμοποιώ με φειδώ λέξεις ή φράσεις από το κείμενο, δίνοντάς τες σε εισαγωγικά.

7. Απέχω από κάθε είδους κριτική ή σχολιασμό ή αξιολόγηση του
αρχικού κειμένου.

8. Αξιοποιώ ένα κατάλληλο λεξιλόγιο για το συγκεκριμένο είδος κειμένου όπως: αναφέρομαι, προτείνω, τονίζω, υποστηρίζω, προσθέτω, αναλύω, υπογραμμίζω, επισημαίνω ,απευθύνομαι ,θίγω το θέμα , συμπεραίνω ,υπαινίσσομαι κ.λπ.

9. Προσέχω τη διάρθρωση του κειμένου μου επιλέγοντας τις κατάλληλες διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις.

Αφού οι μαθητές ακολουθήσουν αυτά τα βήματα , γράφουν και παραδίδουν τα κείμενά τους.
5ο βήμα: Το τελευταίο και το πιο δύσκολο βήμα: αξιολογώ την περίληψη
Πρώτα- πρώτα αντιμετωπίζουμε την περίληψη ως ολοκληρωμένη μορφή κειμένου, ως μια πλήρη παραγωγή λόγου-έκθεση . Κατά συνέπεια εφαρμόζουμε στην αξιολόγησή της τα κριτήρια αξιολόγησης ενός γραπτού κειμένου προσαρμοσμένα στις απαιτήσεις του συγκεκριμένου κειμένου. Ειδικότερα ακολουθώντας την αναλυτική μέθοδο διόρθωσης αξιολογούμε:
Α. Το Περιεχόμενο ( 0- 10 μονάδες ) .
Στα θετικά στοιχεία θα εντάξουμε κυρίως την κατανόηση της κεντρικής ιδέας του κειμένου, την καταγραφή των βασικών ιδεών του και την αποφυγή στείρας μεταφοράς τμημάτων του κειμένου στην περίληψη.
Στα μειονεκτήματα θα ανήκουν η παρέκκλιση από το νοηματικό κέντρο του κειμένου, η παρουσίαση δευτερευόντων σημείων σε βάρος των κύριων, η άσκοπη φλυαρία που οδηγεί σε μακροσκελές κείμενο κ.λπ.
Β. Την Έκφραση ( 0 – 5 μονάδες)
Συνεξετάζονται σε αυτήν τη φάση η ορθογραφία, η στίξη, η σύνταξη και η υφολογία της περίληψης. Δεν επισημαίνονται μόνο οι ορθογραφικές , συντακτικές ή άλλες γλωσσικές αδυναμίες ή δυνατότητες αλλά δίνεται βάρος στη χρήση του κατάλληλου ύφους για τη συγκεκριμένη μορφή κειμένου.
Γ. Δομή ( 0 – 4 μονάδες)
Αξιολογείται θετικά μία περίληψη με ομαλή ροή και συνοχή. Ένα κείμενο που χρησιμοποιεί με επιτυχία τις διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις ,αποφεύγει τον μακροπερίοδο λόγο, δεν ακολουθεί τυποποιημένους τρόπους σύνδεσης προτάσεων ή παραγράφων κ.τ.λ.
Δ. Γενική θεώρηση ( 0- 1 μονάδα)
Ο παραπάνω αναλυτικός τρόπος αξιολόγησης της περίληψης θα είναι μια μηχανιστική διαδικασία «τεμαχισμού του κειμένου» αν δεν επακολουθήσει μια γενική θεώρηση του γραπτού η οποία δεν θα είναι μια προσπάθεια άθροισης των επιμέρους βαθμών αλλά μια συνεκτίμηση της συνολικής παρουσίας της περίληψης αυτής από την πρωτοτυπία στην συγκρότηση και το ύφος του κειμένου έως την εικόνα του γραπτού ( καθαρογραμμένο κείμενο , ευανάγνωστη γραφή) που την έχουμε ξεχάσει εδώ και αρκετό καιρό.

Βιβλιογραφία:
1. Αδαλόγλου Κ. «Ο Λόγος και οι σημειώσεις –Περίληψη» Φιλόλογος τευχ.53
2. Γρηγοριάδης Ν. «Το δημιουργικό γράψιμο ,η τέχνη και η τεχνική του- Η παράγραφος» Κώδικας.
3. Mατσαγγούρας Η. « Η σχολική τάξη» Αθήνα 1998
4. Τσολάκης Χ. κ.α. «Έκθεση – Έκφραση Β΄Λυκείου»
5. Τσολάκης Χ. κ.α. «Έκθεση – Έκφραση Β΄Λυκείου» Βιβλίο του καθηγητή.
6. Αξιολόγηση των μαθητών της Β΄Λυκείου στη Νεοελληνική Γλώσσα(Έκθεση –Έκφραση), Κ.Ε.Ε. 1998
7. HIDI,S.& ANDERSON V. «Producing Written Summaries»Review of Educational Research,vol.56/4,1986.

Μπορείτε να στείλετε ηλεκτρονικά στο Π.Ι. κείμενα των μαθητών, διορθωμένα ή όχι, για να σας στείλουμε τις παρατηρήσεις μας.
Μπορείτε επίσης να ζητήσετε διευκρινίσεις ή να στείλετε τις δικές σας παρατηρήσεις.